W X w. p.n.e. plemiona germańskie przybyły na tereny dorzecza Łaby i Renu. Od końca II w p.n.e. Germanie weszli w styczność z Republiką Rzymską. Od I w. n.e. toczyli częste wojny z Imperium Rzymskim.  
W IV w. Germania zostawała kilkakrotnie spustoszona przez plemiona wędrujące na zachód. Najazd Hunów na Europę w II poł. IV wieku rozpoczął wędrówkę ludów, w tym także Germ anów, którzy opuścili tereny pomiędzy Łabą a Odrą, a na ich miejscu osiedlili się Słowianie, zajmujący także tereny w Europie Środkowej i Wschodniej.

Pod panowaniem Franków
W VI i VII wieku zachodnia część Germanii została podbita i włączona do państwa Franków. W I połowie VIII wieku benedyktyński mnich, anglosas Winfryd-Bonifacy chrystianizował Germanów. W 755 poniósł męczeńską śmierć i niedługo potem został wyniesiony na ołtarze. Frankowie zbudowali w Germanii organizację państwową i kościelną z ośrodkami (arcybiskupstwami) w: Akwizgranie, Moguncji, Kolonii, Hamburgu. W 768 królem Franków został Karol Wielki. Władca ten po długich wojnach saskich (779-804) włączył do swojego państwa pozostałą część Germanii. W 800 papież Leon III koronował Karola na cesarza w Rzymie, w ten sposób zostało odnowione cesarstwo rzymskie na zachodzie Europy.

Królestwo Wschodniofrankijskie
Za panowania syna Karola Ludwika Pobożnego powstawały ośrodki separatystyczne w Germanii. Po śmierci Ludwika Pobożnego (840) państwo Franków ogarnęła wojna domowa toczona przez trzech pretendentów do tronu: Lotara (najstarszy), Ludwika (średni), Karola (najmłodszy). W wyniku wojny imperium zostało podzielone na 3 części (traktat w Verdun 843): zachodnią – późniejszą Francję, środkową – Fryzję, Lotaryngię, Alzację, Burgundię, Italię, wschodnią – późniejsze Niemcy. Pierwszym królem wschodniofrankońskim został Ludwik.


Z powodzeniem rozszerzał tereny państwa wcielając do niego Alzację, Lotaryngię, Fryzję, uzależnił Wielkie Morawy. Po jego śmierci (876) państwo rozpadło się na kilka luźno związanych ze sobą księstw. Jeden z synów Ludwika – Karol Otyły zjednoczył dawne państwo Franków (na krótko), zdołał w 881 r. koronować się na cesarza, jednakże jego nieudolne rządy doprowadziły do detronizacji (887). Po nim władzę przejęli kolejno Arnulf z Karyntii (król wschodniofrankijski od 887, cesarz 896-899) i Ludwik III Dziecię (900-911). Na Ludwiku wygasła męska linia Karolingów (we wschodniej części państwa Franków). Plemienni książęta przekazali władzę Konradowi I (911-918).
Po śmierci Konrada w 918 r. do władzy doszła dynastia saska (panująca 919-1024). Pierwszym królem z tejże dynastii był Henryk I Ptasznik (919-936). Za rządów tegoż króla niemieckie zdobycze na wschodzie sięgnęły Odry, zagarniając terytorium Słowian połabskich, tworząc na ich ziemiach Marchię Wschodnią. Henryk powściągnął samowole książąt plemiennych, opierając się na wysokich dostojnikach kościelnych (biskupach, opatach). Król ten zawarł układ z Węgrami (926), uzależnił nowo powstałe państwo czeskie – 929 (powstałe na gruzach Wielkich Moraw). Pod koniec życia zmusił w 933 r. władcę duńskiego do złożenia hołdu i płacenia corocznego trybutu. Następcą Ptasznika był Otton I Wielki (936-972). W poł. X wieku, gdy Otton przebywał w Italii miał miejsce wielki najazd Węgrów na Bawarię i Karyntię, jednocześnie wybuchło powstanie Słowian Połabskich, zagrażając posiadłościom Ottona na wschód od Łaby. Szybko powróciwszy Otto rozbił Węgrów na Lechowym Polu (955), ruszywszy na północ krwawo stłumił powstanie Wieletów. W 961 Otton koronował się w Mediolanie na króla Italii (Longobardów). Następną wyprawę do Włoch skierował do Rzymu, w którym papież Jan XII w 962 koronował go na cesarza. Jednocześnie Otto zmienił nazwę państwa na Królestwo Niemieckie.

Królestwo Niemieckie
W 962 r. wraz z cesarską koronacją Ottona powstało Święte Cesarstwo Rzymskie obejmując na stałe ziemie Królestwa Niemieckiego, Księstwa Czeskiego, Królestwa Italii, a od 1034 r. Królestwo Burgundii i przejściowo Księstwo Polskie, Węgierskie, Duńskie, Chorwackie. W 968 r. z inicjatywy Ottona powstała metropolia kościelna w Magdeburgu, obejmująca wszystkie ziemie Słowian podbitych przez Niemców.

Za Ottona chrzest przyjął polański książę Mieszko I (960-992), który złożył hołd lenny Ottonowi (971) z ziemi lubuskiej i Pomorza Szczecińskiego. Umierając Otto pozostawił całą władzę swemu pierworodnemu synowi Ottonowi II (973-983). Otton II walczył z opozycją kierowaną przez bawarskiego księcia Henryka Kłótnika. Otton chciał odebrać Arabom południowe Włochy i połączyć je z podległą Niemcom północną Italią. Jego plany pokrzyżowała klęska jego  wojsk w południowej Italii pod Controne (982) i śmierć w wieku 28 lat (983).

Otton III (983-1002) został koronowany na króla przez arcybiskupa Moguncji Willigisa w chwili, gdy do Niemiec dotarła wieść o śmierci cesarza Ottona II. Niewiele brakło a jego daleki wuj bawarski Kłótnik pozbawiłby go władzy. Matką Ottona była greczynka cesarzowa Teofano, regentka za czasów małoletniości syna. Otton uzyskał gruntowne wykształcenie w wielu dziedzinach nauki. Jego nauczycielem był słynny uczony i myśliciel Gerbert z Aurillac. Król objął samodzielne rządy w 15. roku życia. Otton ogłosił odnowę Imperium Rzymskiego, chciał stworzyć Imperium chrześcijańskie obejmujące Germanię, Galię, Italię i Słowiańszczyznę. Dążył jednak do tego celu drogą pokojową. Po śmierci papieża Jana XV Otton udał się do Italii, obsadził na Stolicy Apostolskiej swego kuzyna Brunona, który przyjął imię Grzegorza V. W tymże roku został ukoronowany na cesarza. Otton chciał na stałe osiąść w Rzymie, jednak opór ze strony saskich feudałów zwrócony przeciwko jego planom zmusił go do powrotu do Niemiec. W 997 r. w Rzymie wybuchł bunt pod wodzą konsula Rzymu Krescencjusza, papież Grzegorz został zmuszony opuścić Rzym a buntownicy dokonali wyboru nowego papieża Jana XVI. W rok później Otton wprowadzał Grzegorza do Rzymu, ukarał buntowników i antypapieża Jana XVI.

W lutym 999 r. zmarł papież Grzegorz V. Wybór Ottona padł na dawnego nauczyciela Gerberta z Aurillac, który przyjął imię Sylwestra II (999-1003). Sylwester dokonał kanonizacji męczennika biskupa Wojciecha, i wyświęcił Gaudentego (999-1016) na pierwszego arcybiskupa nowo powstałej metropolii gnieźnieńskiej. Otton udał się do Polski gdzie w 1000 r. miał miejsce zjazd gnieźnieński. Ostatnie dwa lata życia spędził w Niemczech, gdy w 1002 r. niespodziewanie zmarł, niezrealizowawszy swych planów. Władzę po Ottonie objął jego kuzyn, syn bawarskiego Kłótnika, Henryk (1002-1024). Henryk odrzucił plany Ottona. W latach 1002-1018 z przerwami trwała wojna polsko-niemiecka, w wyniku której polski książę Bolesław Chrobry przyłączył do swego państwa Milsko z Łużycami oraz Miśnię. Henryk zmarł bezdzietnie w roku 1024.

Następnym królem Niemieckim był Konrad II (1024-1039), pierwszy władca z dynastii salickiej. W pierwszych 2 latach panowania umacniał swą władzę w Niemczech. W 1027 r. udał się do Rzymu po koronę cesarską. W 1028 r. zorganizował wyprawę na Polskę, jednakże Polski król Mieszko II skutecznie bronił granic państwa. W latach 1028-1030 Mieszko zorganizował dwie wyprawy na wschodnie ziemie niemieckie. Drugą wyprawę Konrad przygotował lepiej: porozumiał się z wielkim księciem ruskim Jarosławem i władcą duńskim Kanutem w celu wspólnego najazdu na Polskę. W 1031 r. Konrad najechał Wielkopolskę, Kanut Pomorze, Jarosław Grody Czerwieńskie. Mieszka zaskoczył bunt braci i ich stronników w kraju, utracił władzę i zbiegł do Czech, gdzie został pojmany i okaleczony. Konrad zagarnął Miśnię, Łużyce i Milsko, w Polsce władze przejął starszy brat Mieszka Bezprym, który odesłał insygnia koronacyjne do Niemiec. Konrad udał się na zachód swego kraju do świeżo odziedziczonej po teściu Burgundii. Do 1034 r. rozprawił się z opozycją.

W 1032 r. udał się do Merseburga, gdzie zmusił Mieszka II do rezygnacji z korony i wydzielenia dzielnic krewnym – Ottonowi i Dietrichowi. Ostatnie lata życia spędził na poskramianiu buntów i opozycji we Włoszech. Zmarł w 1039 r. w wieku 49 lat, całą władzę przekazał swojemu synowi Henrykowi III (1039-1056).

Nowy władca w 1039 lub 1040 r. poniósł klęskę od czeskiego Brzetysława. Brzetysław wykorzystał położenie i kiedy w Polsce nastało bezkrólewie po śmierci Mieszka II najechał bezbronny kraj, zniszczył siedziby biskupie w Poznaniu i Kruszwicy, stolicę kraju i arcybiskupstwa Gniezno, wywiózł z niego relikwie św. Wojciecha i pięciu innych męczenników, zrabował ogromne łupy a w drodze powrotnej przyłączył do Czech Śląsk i Małopolskę. Upadek Polski zakłócił równowagę w Europie Środkowej, Henrykowi nie na rękę było wzmocnienie Czech. Młody władca udzielił pomocy synowi zmarłego Mieszka II, Kazimierzowi Odnowicielowi, w postaci 500 zbrojnych i części skarbów, jakie wywiozła z Polski matka Kazimierza Rycheza.

Panowanie Henryka to okres największego rozkwitu cezaropapizmu, czyli dominacji cesarzy nad papieżami. Król cztery razy doprowadził do wyboru swojego kandydata na papieża (Benedykt IX, Damazy II, Leon IX i Wiktor II). W 1043 pokonał Brzetysława i z jego rozkazu 3/4 Śląska wróciło do Polski. Henryk uzależnił również od Niemiec Węgry, Chorwację, Danię. W 1046 został koronowany na cesarza przez papieża Klemensa II. Panowanie Henryka III to apogeum potęgi średniowiecznego cesarstwa. Cesarz zmarł w 1056. Papież Wiktor, przebywający wówczas w Niemczech koronował syna zmarłego króla, niespełna 6-letniego Henryka IV. Rządy regencyjne sprawowała cesarzowa Agnieszka Akwitańska do 1065. Od początku samodzielnego panowania Henryk musiał zmagać się z opozycją Sasów. Ponadto popadł w konflikt z nowym papieżem Grzegorzem VII o inwestyturę. Niepewny swojej korony, znajdujący się w trwałej wojnie z Sasami, obłożony klątwą przez papieża król musiał ustąpić. Na czele małego orszaku wyruszył do Włoch, aby ukorzyć się przed papieżem. W styczniu 1077 zastał papieża w toskańskim zamku Canossa. 3 dni przebywał boso w styczniowym mrozie przed bramami twierdzy. Udobruchany papież zdjął z Henryka ekskomunikę. Henryk powrócił do Niemczech, gdzie zastała go nowa wojna domowa. Sasi obrali królem Rudolfa szwabskiego. Tym jednak razem Henryk był górą. W bitwie stoczonej latem 1080 zginął sam antykról. W 1084 na czele armii Henryk wyruszył do Rzymu, w celu rozprawienia się z Grzegorzem.

Papieża uratował oddział Normanów, którzy uwolnili go z oblężonej Stolicy Apostolskiej. Zwycięski król dokonał wyboru antypapieża, który przyjął imię Klemensa III. W 1084 antypapież włożył na głowę Henryka koronę cesarską.

Ostatnie 20 lat rządów Henryka to dalsze walki wewnątrz Niemiec, upadek autorytetu cesarskiego. Opuszczony przez ostatniego stronnika Leopolda austriackiego Henryk został zmuszony do abdykacji w 1105. Zmarł na wygnaniu rok później. Władzę w Niemczech przejął jego syn Henryk V. W 1109 zorganizował wyprawę na Polskę, w celu wymuszenia podziału tego kraju pomiędzy dwóch braci: Zbigniewa i Bolesława. W okolicach Wrocławia wojska niemieckie poniosły klęskę w bitwie na Psim Polu. W 1111 został koronowany na cesarza przez papieża Paschalisa II. Okres panowania tego władcy to dalszy, stopniowy ale trwały upadek i rozpad polityczny Niemiec.

W 1122 r. zawarł z papieżem Kalikstem II Konkordat w Wormacji, kończący I spór o inwestyturę. Henryk zmarł bezdzietnie w 1125. Następcą Henryka został saski feudał Lotar z Suplinburga. Swoje piętnastoletnie panowanie poświęcił na ekspansję na zachód, w 1135 został koronowany na cesarza. Następną dynastią, która rządziła w Niemczech byli Hohenstaufowie (1138-1254). Konrad III brał udział w drugiej wyprawie krzyżowej, próbował zorganizować wyprawę na Polskę, ale bezskutecznie. Był pierwszym królem niemieckim, który nie koronował się na cesarza, Konrad toczył walki z opozycją Welfów.

W 1152 r. na niemiecki tron wstępuje młody, ambitny Fryderyk I Barbarossa. Przywraca on pokój wewnętrzny Niemcom i organizuje ekspansję na wschód. Margrabiom saskim wreszcie udaje się na stałe ujarzmić Wieletów, Obodrzyci zaś przyjmują chrzest i jako książęta meklemburscy wchodzą w skład Rzeszy. Młody król organizuje wyprawę na Polskę, która kończy się hołdem lennym złożonym cesarzowi przez seniora Polski Bolesława Kędzierzawego w Knyszynie.

Fryderyk walczy z północnowłoskimi miastami wyłamującymi się z zależności niemieckiej. Cesarz, koronowany już w 1155, poniósł klęskę w bitwie pod Legnano (1176), jednak udało mu się narzucić zwierzchnictwo Italii. Rok później król korzy się przed papieżem Aleksandrem III w Wenecji. Fryderyk organizuje również krucjatę do Ziemi Świętej, gdyż w 1187 egipski sułtan Saladyn zdobył Jerozolimę. Wyprawa wyruszyła w 1189, ale w 1190 cesarz utonął w rzece. Następny władca Henryk VI rządzi do 1197, podczas jego panowania wzmacniają się Welfowie. Po śmierci młodego cesarza następuje elekcja dwóch królów: zwolennicy Hohenstaufów obierają władcą brata zmarłego cesarza Filipa I, zaś stronnicy Welfów wybierają Ottona IV. W 1208 Filip umiera, zaś Otton niedługo potem koronuje się na cesarza. Faktycznie Otton nie sprawował żadnej władzy, umiera w 1216.

Do Niemiec przybywa, król Sycylijski, Fryderyk II Hohenstauf, syn Henryka VI. Fryderyk rzadko przebywał w Niemczech, walczył z papiestwem (2 razy został ekskomunikowany), próbował odzyskać Jerozolimę (co mu się na krótko udało). Fryderyk wydał przywileje na rzecz niemieckich książąt, przywileje te miały opłakane skutki, bowiem przyczyniły się do rozpadu Niemiec. Za rządów Henryka prowadzono trwałą germanizację Połabia, Pomorza, ziemi lubuskiej. Fryderyk zmarł w 1250.

Ostatnim królem niemieckim z dynastii Hohenstaufów był Konrad IV, sprawował on władzę tylko formalnie, gdyż przebywał w swoim włoskim królestwie Neapolu. Po jego śmierci (1254) Niemcy pogrążają się w tzw. "Wielkim Bezkrólewiu", które trwało blisko 20 lat.

Okres od wielkiego bezkrólewia do 1618 r.
W tym czasie było dwóch królów Alfons X, król Kastylii i Ryszard Kornwalski, książę angielski. W tym okresie książęta niemieccy przejęli całą władzę w sprawach wewnętrznych swoich lenn, a także uzyskali decydujący wpływ na obsadzanie tronu królewskiego. W 1273 doszło do wyboru nowego króla: był nim Rudolf I Habsburg. Wzmocnił on władzę królewską i pokonał króla czeskiego, Przemysła Ottokara II, który uzurpował sobie koronę niemiecką. Wiek XIV to okres walk potężnych rodów: Habsburgów, Luksemburgów i Wittelsbachów. Ostatecznie Luksemburgowie przejęli władzę w Czechach, Luksemburgu, zagarnęli również (na krótko) Węgry i zhołdowali Śląsk, Wittelsbachom przypadła Bawaria, Brandenburgia i Palatynat. Habsburgowie jednak przejęli tron Niemiec, którymi władali do 1806. W latach 1414-1418 trwał sobór w Konstancji, któremu udało się zlikwidować schizmę zachodnią i dokonać wyboru nowego papieża Marcina V. W XIV w zmienił się ustrój Niemiec. Cesarz Karol IV wydał Złotą Bullę (1356). Bulla zagwarantowała jedność i niepodzielność obszarów, którymi władali elektorzy, nadawała im suwerenność w ramach cesarstwa i autonomię sądowniczą, elektorzy otrzymali wówczas prawo majestatu – traktowano ich jak królów. Elektorzy nie mogli wybierać nowego króla podczas przed śmiercią starego króla. W 1410 wojska polsko-litewskie pokonały pod Grunwaldem armię krzyżacko-niemiecką. Od tej pory obszary we władaniu Niemców na Pomorzu kurczyły się. Krzyżacy kolejno tracili: Żmudź, ziemię dobrzyńską, Nową Marchię, wreszcie całe Pomorze Gdańskie z ziemią michałowską, część Warmii i Mazur. W XV w. Habsburgowie opanowywali nowe ziemie, ale metodą mariaży i układów. Karol V (1519-1556) panował w jednym z największych imperiów ówczesnego świata: był cesarzem rzymskim, królem niemieckim, włoskim, burgundzkim, hiszpańskim, pod jego panowaniem znalazły się też Niderlandy, rodowe władztwa Habsburgów (Austria, Karyntia, Tyrol), Neapol, Mediolan wreszcie olbrzymie obszary w Ameryce Środkowej i Południowej, Karaiby i Filipiny. W 1526, gdy wojska węgierskie poniosły klęskę w bitwie pod Mohaczem (w której zginął król węgierski Ludwik II Jagiellończyk) z wojskami tureckimi, brat Karola Ferdynand uzyskał korony Czech i Węgier (traktat w Wiedniu 1515).

XVI wiek zapoczątkował trudny okres w dziejach Europy i Niemiec. W 1517 niemiecki zakonnik Marcin Luter ogłosił w Wittenberdze 95 tez, w których występował przeciwko płatnym odpustom, odrzucił kult świętych, zniósł hierarchię kościelną, odrzucił sakramenty (oprócz chrztu i komunii), a także odrzucił zwierzchnictwo papieża. Chłopi, pod wpływem poglądów Lutra, żądali wolności czytania Biblii w języku ojczystym, gdy spotkali się z odmową wzniecili krwawą rewoltę, która ogarnęła kraj w latach 1524-1525.

Jej przywódcą był dawny zwolennik Lutra Tomasz Munzer. Luter przerażony skutkami swych nauk poparł tłumienie ruchu. W 1521 papież Leon X wyklął zakonnika, zaś sejm w Wormacji skazał Lutra na banicję. Luter jednak zyskiwał potężnych sprzymierzeńców: książęta niemieccy opowiadali się za reformatorem, gdyż głosił, że musi nastąpić sekularyzacja dóbr kościelnych. W ten sposób książęta zyskiwali olbrzymie majątki kościelne. Luteranizm jako wyznanie urzędowe wprowadzono już w: Państwie krzyżackim, które sekularyzowały się i przyjęły religię Lutra w 1525, Szwecja w 1527, Królestwo Danii-Norwegii w 1536, Inflanty w 1561. Stronnictwo Lutra próbowało blokować wszelkie uchwały sejmu w Wormacji forsowane przez katolików. Stąd ich nazwa-protestanci. Niemcy podzieliły się na dwie części: północną-protestancką, którą przewodzili elektorowie: brandenburski i saski oraz południową-katolicką, którą przewodził cesarz.

Karol V, król niemiecki i cesarz z woli Boga nie mógł i nie chciał dopuścić do rozprzestrzenienia się nauki Lutra. Poparł papieskie bulle, które potępiały tezy Lutra i ekskomunikowały go. Wojska cesarskie przystąpiły do pacyfikacji protestantów. Saski książę Jan sprzeciwił się prześladowania innowierców. W odpowiedzi cesarz wydał edykt w Wormacji nakazujący przejść protestantom na katolicyzm. W 1531 w mieście Schmalkanden protestanci zawiązali ligę obronną. Prowokacja skłoniła cesarza do ataku na Saksonię, gdzie Jan bronił się. W latach 1534-1535 trwało powstanie mieszczńsko-chłopskie w Monastyrze. W 1546 wojna ogarnęła Niemcy, Karol uderzył na najważniejsze ośrodki reformatosko-protestanckie. Cesarza poparli książęta bawarscy i badeńscy a także papież Paweł III. Do wojny po stronie saskiej przystąpiła Brandenburgia, Palatynat i Brunszwik, poparcie uzyskali od Szwecji i Danii. Wojna trwała ze zmiennym szczęściem do 1555. Ostatecznie cesarzowi nie udało się zająć zbuntowanych księstw. W 1555 podpisano pokój w Augsburgu. Warunki pokoju były następujące: król uznał podział religijny Niemiec, z zasadą: "Czyj kraj, tego religia". Oznaczało to, że kto ma władzę w na danym terytorium, ten ma prawo narzucić poddanym swoje wyznanie, również podczas pokoju ostatecznie zatwierdzono dogmaty i filary luteranizmu, który przyjął oficjalną nazwę "kościół ewangelicko-augsburski". W 1556 Karol V abdykował, dzieląc jednocześnie swoje posiadłości. Austrię, korony Czech i Węgier oraz cesarski diadem otrzymywał brat króla Ferdynand I, Hiszpanię, Niderlandy, część Burgundii, Neapol, Mediolan i zamorskie posiadłości otrzymywał syn Karola Filip. Cesarz przez całe życie walczył z Francją (1521-1558) o hegemonię we Włoszech. Również południowo-wschodnie granice państwa były zagrożone przez Turcję, która rozszerzała swoje terytorium w Europie. W I poł. XVI wieku powstawały inne ośrodki reformacji. Angielski król Henryk VIII początkowo popierał katolicyzm, jednak gdy papież Klemens VII nie dał mu rozwodu król zerwał z Rzymem i ogłosił się głową Kościoła Anglikańskiego. Szwajcarski teolog Jan Kalwin opracował nową doktrynę, w 1541 ogłosił powstanie nowego kościoła o nazwie ewangelicko-reformowany, nowe wyznanie zdobyło zwolenników w Szkocji, Francji i Niemczech. Przez cały XVI wiek narastał konflikt pomiędzy czeską szlachtą i mieszczanami a cesarzem, gdyż Czesi byli protestantami. W 1618 podczas sejmu stanów czeskich doszło do incydentu: Czesi wyrzucili posłów cesarskich z zamku, następnie podpisali akt detronizacji króla Ferdynanda II, a nowym królem został książę Palatynatu Fryderyk V. Cesarz nie mógł zaakceptować tego wyboru nie tylko ze względu na utratę władzy w Czechach, ale w ten sposób Habsburgowie utraciliby tron cesarski, ponieważ 4 elektorów zostałoby protestantami. Palatynat wypowiedział posłuszeństwo cesarzowi. Wojska królewskie przystąpiły do pacyfikacji Czech i Palatynatu. W 1620 Czesi ponieśli klęskę pod Białą Górą, władzę w kraju przejął Ferdynand. Zniósł odrębność Czech jako niezależnego państwa, od tego momentu Czechy zostają poddane trwałej i konsekwentnej germanizacji. Tymczasem elektor Palatynatu Fryderyk zbiegł. Po jego stronie stanęła Dania, a ponadto kolejne zbuntowane władztwa: Brandenburgia, Saksonia, Hanower, Brema i Meklemburgia. Cesarza wsparli: papież oraz królowie Polski i Hiszpanii.

Wiosna Ludów
W marcu 1848 roku w Berlinie doszło do demonstracji ulicznych. W tym samym czasie w Heidelbergu trwały prace nad utworzeniem ogólnoniemieckiego parlamentu. Projekt, pozytywnie zaopiniowany przez Radę Związku Niemieckiego. W maju 1848 roku we Frankfurcie nad Menem rozpoczął swoje obrady parlament, nazywany frankfurckim.
Ostatecznie wydarzenia w Królestwie Pruskim, i w innych państwach niemieckich, zostały stłumione. Parlament ustalił projekt zjednoczenia Niemiec pod przewodnictwem Prus. Jednak na jego uchwałę z prośbą o przyjęcie korony cesarskiej król pruski, Fryderyk Wilhelm IV odparł, iż nie będzie podnosił korony z błota. Chciał w ten sposób zaakcentować, iż władzę nad całymi Niemcami przyjąć może jedynie z rąk równych mu królów i książąt niemieckich, a nie z rąk reprezentacji ludu. Wkrótce potem parlament rozpędziły w Stuttgarcie, gdzie pod koniec obradował, wojska wirtemberskie.

Zjednoczenie Niemiec (1866-1871)
Kongres wiedeński w 1815 roku ustalił podział ówczesnej Europy. Mimo to już w tym okresie istniały silne tendencje zjednoczeniowe wśród niemieckiego społeczeństwa. W miejsce rozwiązanego Związku Reńskiego utworzono Związek Niemiecki pod przewodnictwem cesarza Austrii. Wewnątrz niego zarysowywała się stopniowo rywalizacja między Prusami a Austrią.

Wzrost nastrojów zjednoczeniowych przypadł na lata Wiosny Ludów. Zawiązany wtedy ogólnoniemiecki parlament, zwany od miejsca obradowania Frankfurckim, podjął po długich debatach decyzję o zjednoczeniu Niemiec pod przewodnictwem Prus (tzw. konepcja małoniemiecka) i ofiarowaniu korony cesarskiej Fryderykowi Wilhelmowi IV. Król jednak odmówił jej przyjęcia, a w 1850 roku Prusy zostały zmuszone do ponownego uznania zwierzchnictwa Austrii. Stan ten jednak stawał się wraz z upływem czasu anachronizmem. Rzeczywistą przewagę zyskiwały bowiem Prusy, między innymi wskutek szybkiego rozwoju przemysłu i wzrostowi gospodarczemu; nie należy także zapominać, iż dwie należące do nich prowincje - Nadrenia i Śląsk - to 2 z 4 największych okręgów przemysłowych w Europie. Wzrostowi roli Prus sprzyjał też rozwój powiązań gospodarczych w ramach Związku Celnego, poza którym znajdowała się Austria.

W 1862 roku urząd kanclerza Prus objął Otto von Bismarck - wyśmienity polityk, który potrafił wykorzystać słabości przeciwników. Rok wcześniej tron pruski objął Wilhelm I, dotychczas sprawujący regencję w zastępstwie ciężko chorego brata.

Bismarck, pragnąc zjednoczenia ziem niemieckich, wiedział, że nie obędzie się bez starć zbrojnych. Dlatego też począł przeprowadzać reformy i dążył do unowocześnienia armii pruskiej. Twórcą potęgi armii pruskiej był wybitny strateg Helmut von Moltke. Decyzje Bismarcka budziły nieufność zarówno wśród społeczeństwa, jak i parlamentu. Polityk jednak odrzucał skargi mówiąc "nie odpowiadam przed wami, odpowiadam tylko przed królem".

Austria była groźnym wrogiem, dlatego Bismarck przygotował mistrzowską rozgrywkę militarno-dyplomatyczną mającą na celu kolejno pozyskanie, a później sprowokowanie Austrii do wojny. W 1864 roku umyślnie spowodował konflikt z Danią (wojna duńska 1864 roku), zachęcając i obiecując Austrii wygraną. Tak też się stało. Koalicyjne wojska prusko-austriackie rozbiły duńską piechotę. Zawierając pokój z Danią w tym samym roku, Bismarck przeszedł do kolejnej części swojego planu. Na zdobytych ziemiach, graniczących z Austrią, nakazał mobilizację i ćwiczenia wojsk. Te, naruszając granicę prusko-austriacką, spowodowały wysłanie w 1866 ultimatum z żądaniami przerwania manewrów wojskowych. Bismarck zignorował dokument, czego efektem w tym samym roku była wojna prusko-austriacka.

Doskonale wyekwipowana i wyszkolona pruska armia, dowodzona przez wspomnianego von Moltkego okazała się zaporą nie do przejścia i pod Sadową 3 lipca 1866 roku rozgromiła oddziały austriackie.

Bismarck zaproponował układ pokojowy, który został zawarty w Pradze w tym samym roku. Wbrew obawom Austrii, kanclerz Prus żądał od niej niewielkiej tylko kontrybucji oraz rozwiązania Związku Niemieckiego. W zamian za to utworzył Związek Północnoniemiecki na którego czele stanęły Prusy. Pomniejsze państewka niemieckie z Bawarią na czele nie uznały zwierzchnictwa Prus, bojkotując układ.

Na drodze do zjednoczenia Niemiec został jeszcze jeden wróg - Francja. Napoleon III nie mógł zgodzić się dobrowolnie na powstanie silnych Niemiec. Od czasów Ludwika XIV rząd francuski wolał mieć na swojej wschodniej granicy kilkanaście niegroźnych, bo luźnych państewek, aniżeli jedno silne. Był to też dla Prus ważny aspekt prestiżowy. Francja, mimo poważnego osłabienia, stanowiła znaczne zagrożenie dla Prus.

Francja bała się osaczenia przez kolejną niemiecką rodzinę (wcześniej jak wiadomo z Habsburgami toczyli nieustanną władzę o hegemonię w Europie). W tym okresie tron Hiszpanii pozostał bez obsady, na co Bismarck zaproponował dalekiego krewnego Wilhelma I, z rodziny Hohenzollern-Sigmaringen. Zaniepokojony Napoleon III wysłał do Wilhelma I posłów w celu wyjaśnienia pogłosek. Pruski monarcha, nie wiedząc nic o planach Bismarcka, uspokoił posłów odrzucając niedorzeczne pogłoski. Jednocześnie będąc lojalnym wobec swojego kanclerza, wysłał mu depeszę w której przedstawił swoją odpowiedź dla Napoleona III. Wściekły takim obrotem spraw Bismarck, wykorzystał depeszę i sfabrykował ją tak, iż z treści jej wynikało, że to Francja prosi o obsadę hiszpańskiego tronu przez krewnego Wilhelma I.

Kanclerz zadbał by depesza ta (tzw. Depesza emska) trafiła do prasy niemieckiej. Tak też się stało. Wkrótce przedrukowano ją w języku francuskim, wywołując tym samym oburzenie i wojnę wypowiedzianą przez Francję 19 lipca 1870 roku.

Szybka ofensywa armii pruskiej w bitwach pod Sedanem i Metzem (oblężenie twierdzy) pozbawiła Francję złudzeń. Skapitulowana, musiała podpisać preliminaria pokojowe w Paryżu (początek komuny paryskiej) 26 lutego 1871 roku. Traktat pokojowy podpisano 10 maja 1871 roku we Frankfurcie nad Menem.

W ramach układu pokojowego, Francja musiała oddać nowo powstałemu Cesarstwu Niemieckiemu terytoria Alzacji i Lotaryngii o łącznej powierzchni 14 508 km² oraz zapłacić olbrzymią jak na tamte czasy sumę 5 miliardów franków w złocie. Do czasu spłaty kontrybucji, wojska niemieckie stacjonowały w północnej Francji, oczywiście na rachunek tejże.

W tym samym roku (1871) w pałacu Wersalskim doszło do podpisania dokumentu, który świadczył o zjednoczeniu ziem niemieckich. Wilhelm I koronował się na cesarza II Rzeszy. W skład zjednoczonych ziem niemieckich nie weszła Austria. Bismarck, korzystając ze swoich dużych uprawnień celowo osłabił Francję - wiedział bowiem, że ta w przyszłości będzie najbardziej zawziętym wrogiem Niemiec.

Rzesza bismarckowska (II Rzesza)
Na przeł. XIX i XX wieku Niemcy stały się mocarstwem. Następował szybki rozwój przemysłu. W latach 1880-1900 Niemcy uzyskały też kolonie w Afryce, takie jak Togo, Kamerun, Niemiecka Afryka Południowo-Zachodnia (obecna Namibia), Niemiecka Afryka Wschodnia (obecna Tanzania) i Oceanii, m.in. Archipelag Bismarcka, Wyspy Salomona, Karoliny, Mariany. Z końcem XIX wieku utworzono trójprzymierze, którego przeciwwagą była ententa. Po wybuchu I wojny światowej Niemcy nie zdołały wykonać planu wojny błyskawicznej, wojna przybrała charakter pozycyjny, rosło niezadowolenie z powodu wojny. 3 listopada kilońskie powstanie marynarzy zapoczątkowało rewolucję listopadową w 1918, 9 listopada proklamowano republikę, cesarz abdykował. Niemcy podpisały kapitulację 11 listopada 1918 roku.

Republika weimarska
Republika Weimarska – potoczna nazwa państwa niemieckiego istniejącego w latach 1919-1933 (nazwa urzędowa: Rzesza Niemiecka). Powstało w wyniku rewolucji listopadowej. Było to państwo federalne, demokratyczne, z mieszaną prezydencko-parlamentarną formą rządów. Parlamentem był Reichstag, stolicą – Berlin. Nazwa republiki pochodzi od miasta Weimar, w którym obradowało zgromadzenie narodowe, uchwalające konstytucję. Na powstanie republiki bezpośredni wpływ miały skutki I wojny światowej. Upadek republiki spowodowało powstanie i umocnienie się nazizmu.



Okres republiki weimarskiej (1919-1933) zajmuje większą część niemieckiego międzywojnia. Republika była od czasu rewolucji marcowej 1848 roku drugą i bardziej udaną próbą wprowadzenia w Niemczech liberalnej demokracji w stylu zachodnim. Istnienie republiki zakończyło się z chwilą przejęcia władzy przez NSDAP, które doprowadziło do powstania dyktatury totalitarnej. Już współcześnie ukute określenie nowego państwa jako "republiki bez republikanów" jest tylko częściowo prawdziwe, niemniej jednak wskazuje na istotny problem strukturalny: brak konstytucyjnego konsensu, który łączyłby całe polityczne spektrum od prawicy po lewicę.

Większość partii przejęła swoją orientację ideologiczną od swych poprzedników z czasów Cesarstwa i reprezentowała interesy swojej klienteli – także w tych przypadkach, wyjąwszy SPD (Socjaldemokratyczną Partię Niemiec) i Partię Centrum, gdy nie było formalnej ciągłości między poprzednikami a ich spadkobiercami. Rozdrobnienie sił i grup interesów, takich jak ruchy związkowe czy katolickie, określane było negatywnie jako partykularyzm. Parlamentarny system rządów oraz proporcjonalna ordynacja wyborcza wymagały jednak zdolności do przejmowania odpowiedzialności i zawierania kompromisów. Partie tzw. koalicji weimarskiej (Socjaldemokratyczna Partia Niemiec, Partia Centrum i Niemiecka Partia Demokratyczna) utworzyły pierwszy rząd republiki podczas obrad zgromadzenia narodowego uchwalającego konstytucję, ale podczas pierwszych wyborów do Reichstagu w 1920 roku utraciły większość i już nigdy jej nie odzyskały. W ciągu 14 lat miało miejsce 20 zmian gabinetu, 11 gabinetów mniejszościowych było zależnych od litości prezydenta i rządziło za pomocą dekretów na podstawie artykułu 48, rozdział 2 konstytucji weimarskiej (tzw. dyktatura prezydencka). W Reichstagu zasiadało przeważnie 17 partii, a rzadko mniej niż 11.

Młoda demokracja od samego początku musiała się zmagać z następującymi problemami:

• administracja i wymiar sprawiedliwości rekrutowały się z urzędników Cesarstwa. Zrezygnowano z gruntownej demokratyzacji aparatu, jedynie największy kraj związkowy – Prusy – stanowił tutaj pewien wyjątek. Wielu sędziów orzekało kierując się kryteriami politycznymi. Prawicowi podsądni mogli liczyć na łagodniejsze wyroki niż ci o poglądach lewicowych, na co zwracał już uwagę współczesny statystyk Emil Julius Gumbell.
• w pakcie Eberta-Groenera dowództwo sił zbrojnych podporządkowało się nowemu rządowi i zagwarantowało mu wsparcie przeciwko radykalnym lewicowym rewolucjonistom. Późniejsza Reichswehra pod dowództwem generała Hansa von Seeckta uwolniła się jednak od demokratycznej kontroli i egzystowała niezależnie jako "państwo w państwie".
• I wojna światowa pozostawiła po sobie ekonomiczne i społeczne obciążenia, które tylko częściowo zostały złagodzone prowadzoną polityką socjalną. Szczególnie reparacje wojenne ustalone w traktacie wersalskim okazały się być obciążeniem psychologicznym i dostarczały amunicji nacjonalistycznym przeciwnikom republiki.

Rozwój republiki

Historię republiki po "fazie powstawania" można podzielić na trzy etapy:

• w latach kryzysu 1919-1923 republika walczyła z bezpośrednimi skutkami wojny, hiperinflacją i próbami obalenia państwa,
• podczas "pięciu tłustych lat" 1924-1929 republika osiągnęła pewną stabilność polityczną i gospodarczą oraz uznanie Niemiec w polityce zagranicznej,
• wielki kryzys 1930-1933 oraz wzrost wpływów narodowego socjalizmu doprowadziły do agonii i upadku republiki.

Powstanie republiki
Powstanie republiki ma bezpośredni związek z wybuchem rewolucji listopadowej pod koniec I wojny światowej. Ostatni rząd Cesarstwa kierowany przez księcia Maksymiliana Badeńskiego przeprowadził próbę wprowadzenia rozwiązań parlamentarnych do konstytucji Rzeszy w celu uzyskania lepszych warunków zawarcia pokoju z państwami ententy. Podjęcie reform mających doprowadzić do demokracji parlamentarnej w Niemczech były warunkiem państw ententy, a w szczególności prezydenta USA Woodrowa Wilsona, rozpoczęcia negocjacji pokojowych. W swej odpowiedzi na niemiecką propozycję rozejmu prezydent stwierdził, że nie rozmawia się o warunkach zawarcia pokoju z militarystami i monarchistycznymi autokratami, a odrzucenie warunku doprowadzi do kapitulacji Niemiec. Decyzja dowództwa marynarki cesarskiej o próbie doprowadzenia do jeszcze jednej bitwy z Royal Navy, podjęta już po wysłaniu prośby o rozejm, spowodowała bunt marynarzy w Kilonii i rewolucję listopadową, która przypieczętowała los Cesarstwa.

9 listopada 1918 roku Maksymilian Badeński ogłosił abdykację cesarza Wilhelma II i powierzył urząd kanclerza Friedrichowi Ebertowi. Tego samego dnia Philipp Scheidemann proklamował republikę demokratyczną, czym wyprzedził o dwie godziny lewicowych radykałów Karla Liebknechta, którzy proklamowali republikę socjalistyczną. Rada Deputowanych Ludowych, tymczasowy rząd złożony z przedstawicieli SPD i USPD, zapewniła sobie poparcie nowego naczelnego dowództwa sił zbrojnych pod dowództwem Wilhelma Groenera (pakt Eberta-Groenera) i rozpoczęła działania zmierzające do szybkiego przeprowadzenia wyborów do zgromadzenia narodowego, które miało uchwalić nową konstytucję.

Rząd ten upadł już w grudniu 1918 roku w wyniku sporu o sposób postępowania wobec członków Związku Spartakusa, którzy starali się doprowadzić do wprowadzenia republiki rad. Podczas kontrrewolucyjnych czystek przeprowadzanych przez regularne oddziały wojska oraz Freikorps w połowie stycznia 1919 kawaleria gwardii porwała i zamordowała Różę Luxemburg i Karla Liebknechta.

Konstytucja
Wybory do zgromadzenia narodowego odbyły się 19 stycznia 1919 roku. Zgromadzenie zebrało się po raz pierwszy 6 lutego w Weimarze. Wybrano to miasto ze względu na niepokoje w Berlinie, które mogły zagrażać bezpieczeństwu i niezależności deputowanych. Głównym zadaniem zgromadzenia było wypracowanie i uchwalenie konstytucji wprowadzającej w sposób legalny ustrój demokratyczny.

Istotny wkład do projektu nowej konstytucji wniósł lewicowy liberał i późniejszy minister spraw wewnętrznych Hugo Preuß. Jeszcze podczas wojny przedstawił on propozycję modyfikacji obowiązującej wówczas konstytucji Rzeszy i przez to uchodził za przeciwnika państwa autorytarnego i zadeklarowanego demokratę. W uzasadnieniu swojego projektu napisał: "Lud niemiecki zamienić na zdolny do samookreślenia naród niemiecki, po raz pierwszy w niemieckiej historii zrealizować podstawową zasadę: władza państwowa należy do narodu – oto jest myśl przewodnia niemieckiej konstytucji z Weimaru..." Ta wypowiedź pokazuje, jakie nadzieje pokładano w nowym ustroju państwa i jego konstytucji.

Projekt wywołał jednak ożywione dyskusje pomiędzy rozmaitymi obozami politycznymi, ponieważ prawie wszystkie elementy polityczne dawnego Cesarstwa traciły znaczenie, przez co nowa konstytucja przedstawiała sobą bardzo głęboką cezurę historyczną.

31 lipca 1919 konstytucja została przyjęta w swojej ostatecznej formie, a 11 sierpnia podpisana przez prezydenta Friedricha Eberta. Rząd uznał ten dzień za święto narodowe.

Konstytucja miała wprawdzie charakter demokratyczny, była jednak przez wielu traktowana jako wypracowany przez przeciwne sobie obozy kompromis, co utrudniało identyfikację z konstytucją. Z drugiej strony konstytucja wprowadzała regulacje, które miały zapobiegać próbom jej obalenia nawet przez narodowych socjalistów.

Lata kryzysu
Od swego zarania młoda republika była obiektem ataków skrajnej prawicy i lewicy. Lewica zarzucała socjaldemokratom zdradę ideałów ruchu robotniczego z powodu współpracy z dawnymi elitami. Prawica obciążała twórców republiki odpowiedzialnością za klęskę w pierwszej wojnie światowej.

Pucz Kappa w marcu 1920 poddał republikę pierwszej próbie. Freikorps dowodzony przez generała Walthera von Lüttwitza zajął berlińską dzielnicę rządową i mianował Wolfganga Kappa kanclerzem Rzeszy. Legalny rząd wycofał się początkowo do Drezna, a potem do Stuttgartu i stamtąd wezwał do strajku generalnego przeciwko puczystom. Próba przewrotu nie powiodła się. Decydujące okazało się stanowisko biurokracji ministerialnej, która odmówiła wypełniania zarządzeń Kappa. Reichswehra zachowała się wyczekująco. Jak wyraził to Hans von Seeckt: "jeden garnizon nie będzie strzelał do innego garnizonu".
Prawie równocześnie z puczem Kappa-Lüttwitza rozpoczął się komunistyczny bunt w Zagłębiu Ruhry, krwawo stłumiony przez wojsko i Freikorps. Także późniejsze bunty w środkowych Niemczech, w Turyngii i Hamburgu utopiono we krwi.

16 kwietnia 1922 zawarty został między Niemcami a Rosją Radziecką układ w Rapallo, który przewidywał współpracę dyplomatyczną, gospodarczą i wojskową oraz rezygnację z wypłat reparacji. Układ ten zdenerwował mocarstwa zachodnie, a zwłaszcza Francję. 24 czerwca 1922 skrajnie prawicowi oficerowie z Organizacji Consul zamordowali odpowiedzialnego za układ ministra spraw zagranicznych Waltera Rathenaua. Był on jednym z najważniejszych polityków biorących udział w budowaniu republiki, a także jednym z nielicznych intelektualistów, wokół którego zachodziły procesy integracji. Terrorystyczny zamach doprowadził do ciężkiego wewnętrznego i zewnętrznego kryzysu politycznego.

Zwłoka w spłacie reparacji wojennych doprowadziła na początku 1923 roku do okupacji Zagłębia Ruhry, co z kolei wpłynęło na powstanie ruchów separatystycznych w Nadrenii i Palatynacie. Ten bierny opór powodował ciągle rosnące koszty, które nowy kanclerz Gustav Stresemann próbował pokryć zwiększonym drukiem pieniądza. Gospodarcze straty spowodowane okupacją Zagłębia osiągnęły 3.5 do 4 miliardów marek w złocie. Wartość pieniądza papierowego spadała coraz szybciej. 3 września kurs dolara amerykańskiego wynosił niecałe 10 milionów marek, pod koniec miesiąca było to 160 milionów, niewiele później dolar kosztował już miliardy i biliony marek. Inflacja, która pojawiła się już podczas wojny, przerodziła się w hiperinflację. Dopiero wprowadzenie "rentenmarek" (1 rentenmarka = 1 bilion marek papierowych, przy kursie 4,20 marki za dolara) zatrzymało lawinę. Największymi ofiarami inflacji okazali się drobni ciułacze i emeryci. Posiadacze środków trwałych i przemysłowcy, którzy mogli spłacać kredyty tracącym wartość pieniądzem – zyskiwali. Także farmerzy nie mogli narzekać na inflację – wartość ich zadłużenia malała.

Bawaria awansowała do roli zbiorowiska sił prawicowo-konserwatywnych i narodowo-socjalistycznych, które żądały wyprowadzenia kraju z "marksistowskiego chaosu". Rezygnacja z oporu przeciwko okupacji Zagłębia Ruhry posłużyła rządowi Bawarii jako pretekst do mianowania Gustava Rittera von Kahra generalnym komisarzem państwowym na mocy art. 48 republiki weimarskiej, wyposażonego w pełnomocnictwa dyktatorskie. Von Kahr i dowódca bawarskiego okręgu wojskowego Otto von Lossow odegrali dwuznaczną rolę w planowanym na wzór włoski przez Adolfa Hitlera "marszu na Berlin". W odpowiedzi na próbę wprowadzenia prawicowej dyktatury, prezydent Ebert ogłosił stan wyjątkowy (art. 48, rozdział 2). Generał Hans von Seeckt, szef dowództwa sił zbrojnych, który sympatyzował z von Kahrem, mógł zapobiec egzekucji państwowej (art. 48, rozdział 1).

Pięć tłustych lat
Mimo wszelkich napięć i konfliktów, młoda demokracja zdawała się odnosić coraz więcej sukcesów. Reforma walutowa i rosnące skutkiem wprowadzenia planu Dawesa strumienie amerykańskich kredytów, doprowadziły do względnej stabilizacji gospodarczej i politycznej. Przyczynił się do tego Stresemann pozostający w kolejnych rządach ministrem spraw zagranicznych, który wspólnie ze swoim francuskim kolegą Aristidem Briandem prowadził ostrożną politykę zbliżenia. Jednocześnie próbował osiągnąć kroczącą rewizję Traktatu Wersalskiego i ponownie uczynić z Niemiec równoprawnego partnera we wspólnocie międzynarodowej. Przyjęcie do Ligi Narodów i traktaty z Locarno były pierwszymi sukcesami na tej drodze. Układ berliński o przyjaźni i nieagresji zawarty w 1926 roku z Rosją Sowiecką miał w zamierzeniach ministra być odpowiedzią na, z jednej strony, obawy sowieckie, a z drugiej na krytykę wewnątrzniemiecką, co do zbyt mocnego i jednostronnego zaangażowania Niemiec na zachodzie. Następnymi krokami na drodze pojednania z niedawnymi przeciwnikami wojennymi było zawarcie traktatu Brianda-Kellogga (wyrzeczenie się wojny jako instrumentu polityki) i – mimo oporu prawicy, który doprowadził do referendum – akceptacja planu Younga (ostateczne rozwiązanie kwestii reparacji i warunek wcześniejszej ewakuacji wojsk okupacyjnych z Nadrenii).

Również zawarcie umów gospodarczych z Węgrami, Rumunią i Bułgarią w roku 1927 wzmocniło akceptację republiki na arenie międzynarodowej.

W polityce wewnętrznej udało się wciągnąć do współrządzenia nastawioną początkowo wrogo do republiki Niemiecką Narodową Partię Ludową (DNVP). Wybór marszałka Paula von Hindenburga na prezydenta, który przed wyborami zadbał o akceptację Wilhelma II, przyczynił się do stabilizacji. Jednak marszałek nie potrafił ukryć swoich skłonności do restauracji dawnego reżimu, co przejawiało się np. w wydanym w 1926 roku rozporządzeniu dotyczącym flagi państwowej, w którym zezwalał niemieckim przedstawicielstwom za granicą na używanie państwowej flagi czarno-czerwono-złotej oraz dawnej czarno-biało-czerwonej flagi cesarstwa. Natomiast w roku 1926 wystąpił przeciwko projektowi przepisów wykonawczych do art. 48 konstytucji, które miały w pewnym stopniu ograniczyć uprawnienia prezydenta.

W sumie lata 1924-1929 były okresem względnej jedynie stabilizacji, podczas którego tylko dwa rządy dysponowały większością w parlamencie, a koalicje zawsze były zagrożone utratą większości. Żaden rząd nie przetrwał pełnej kadencji. Przejawem niestabilności było również to, że rząd częściowo opierał się na ustawie o dekretach. Partie nie poczuwały się do odpowiedzialności za wspólne dobro bardziej niż za swoją klientelę czy własny sukces. W tych latach występował deficyt w handlu zagranicznym, wyrównany krótkoterminowymi kredytami zagranicznymi, który doprowadził z późniejszym okresie do kryzysu gospodarczego, gdy nadszedł termin spłaty kredytów.

Agonia i upadek
Wszystkie nadzieje na długoterminową stabilizację niemieckiej demokracji okazały się płonne. Śmierć Gustava Stresemanna w październiku 1929 roku była początkiem końca republiki.

Antyrepublikańskie siły w DNVP skupione wokół medialnego potentata Alfreda Hugenberga przeforsowały swoje stanowisko. Hugenberg wspólnie z Adolfem Hitlerem i Franzem Seldtem z organizacji żołnierzy frontowych Stahlhelm zainicjowali przeprowadzenie referendum przeciwko planowi Younga. Referendum było wprawdzie nieważne, otworzyło jednak narodowym socjalistom drogę na salony konserwatywnej burżuazji.

Decydujące znaczenie dla radykalizacji polityki miał światowy kryzys gospodarczy, który dotknął Niemcy w większym stopniu niż inne państwa europejskie. Po krachu na Wall Street wiele krótkoterminowych kredytów zostało wycofanych z Niemiec, a rząd amerykański zaczął realizować protekcjonistyczną politykę celną. W efekcie słaba gospodarka niemiecka uległa zupełnemu rozpadowi. Postępujące masowe bezrobocie pogarszało sytuację społeczną. Pod koniec republiki w roku 1933 bez pracy pozostawało 6 mln osób. Wiele ludzi żyło na krawędzi egzystencji. Parlament, rząd i prezydent działali przeciwko sobie, co prowadziło do permanentnego kryzysu rządowego. Wybory i kryzysy gabinetowe następowały coraz szybciej po sobie, na czym korzystały radykalne partie, przede wszystkim NSDAP, zdobywające coraz większe poparcie.
Bezrobotna kobieta w czasie kryzysu

W marcu 1930 z powodu różnic poglądów na kwestię niewielkiego zwiększenia składek na ubezpieczenie bezrobotnych rozpadła się koalicja kierowana przez socjaldemokratę Hermanna Müllera. Prezydent Hindenburg mianował kanclerzem polityka centrum Henricha Brüninga, który powołał rząd mniejszościowy, zależny od zaufania prezydenta. Do takiej decyzji doprowadził brak zdolnego do działania rządu, jak również niemożliwość osiągnięcia porozumienia przez partie. Sądzono jednak, że nie wyczerpano jeszcze wszystkich możliwości negocjacji. Wymieniono ministrów z SPD, co wskazywało na oczekiwany przez prezydenta zwrot na prawo.

Wybory w 1930 roku dały narodowym socjalistom poważny wzrost – stali się drugą partią w parlamencie z 18,3% głosów. Koalicja zaczęła się rozmywać, a Reichstag stawał się coraz bardziej forum agitacji prawicowych i lewicowych przeciwników republiki.

Zaufanie do demokracji i republiki spadało w niepohamowanym tempie. Republikę obwiniano o doprowadzenie do złej sytuacji gospodarczej. Wołania o "silnego człowieka", który doprowadzi Rzeszę do dawnej potęgi, były coraz głośniejsze.

Naprzeciw tym żądaniom wychodzili szczególnie narodowi socjaliści, którzy przy pomocy umiejętnej propagandy i skupieniu uwagi na osobie Hitlera sugerowali, że taki "silny człowiek" istnieje. Potrafili pozyskiwać masy poprzez organizowanie olbrzymich imprez i stosowanie najnowszych technik walki wyborczej, np. konsekwentne odwoływanie się do emocji. Ataki Hitlera kierowały się przeciwko wszystkiemu, co łączyło się z "układem weimarskim": od systemu partyjnego, składającego się z wielu małych partii i odłamów po demokratyczno-parlamentarną podstawę ustroju.

Ale nie tylko prawica była coraz silniejsza. Przyjaźnie nastawieni do republiki socjaldemokraci, w przeciwieństwie do liberałów, nie tracili głosów. Komunistyczna Partia Niemiec (KPD) zyskiwała za to poparcie i stawała się istotną siłą w parlamencie i na ulicy. Już od dawna walka toczona była nie tylko metodami politycznymi, niektóre wydarzenia nosiły wszelkie znamiona wojny domowej. Poczynając od narodowych socjalistów, partie organizowały swoje siły bojowe, NSDAP: Oddziały Szturmowe SA, Sztafety Ochronne SS, KPD: Czerwony Związek Bojowników Frontowych, ale także socjaldemokraci: Związek Republikańskich Żołnierzy Frontowych (zwany później Żelaznym Frontem). Chaotyczne sceny przemocy dodawały narodowym socjalistom poparcia, mimo że często byli za nie odpowiedzialni, ale Hitler coraz częściej mógł wkraczać w bieg wydarzeń i przywracać porządek.

Aby ograniczyć wzrost poparcia skrajnych partii prawicowych, SPD w znacznym stopniu tolerowała oszczędnościowo-deflacyjną politykę Brüninga polegającą na redukcji wydatków socjalnych, która jednak w krótkiej perspektywie zaostrzyła jeszcze bardziej kryzys polityczny.

11 listopada 1931 nacjonalistyczna prawica zjednoczyła się pod szyldem Frontu Harzburskiego. W odpowiedzi na to organizacje wierne republice utworzyły Front Żelazny.

Na rok 1932 wyznaczone były wybory prezydenta. Charakterystyczne dla sytuacji w republice było to, że żaden z kandydatów, Thälmann, Hitler czy Hindenburg, nie był demokratą. Partie środka, łącznie z SPD, popierały Hindenburga, aby zapobiec zwycięstwu Hitlera. Brüning po zdelegalizowaniu SA i uchyleniu rozporządzenia o pomocy dla terenów na wschodzie (co było mocno krytykowane przez posiadaczy ziemskich, do których należał również Hindenburg), popadł w niełaskę u prezydenta.

System prawny republiki
W opinii wielu system prawny Niemiec był najbardziej w owym czasie postępowym w Europie (drugie miejsca zajmowała II RP). Inni za swoistą ciemną plamę na tym uważają urzędowe uznawanie homoseksualizmu za chorobę i, w pewnych wypadkach, przestępstwo (w odróżnieniu np. od Polski, choć trzeba przyznać iż np. Berlin uznawany był za nie tylko awangardowy i kulturalny ośrodek Europy, ale i tolerancji. Bardziej restrykcyjne prawo i represje w tym względzie występowały w RFN do roku 1969 (w NRD do 1968).

W Republice Weimarskiej wykonywana też i zasądzana była kara śmierci. Tylko zdrada i morderstwo były zagrożone NWK, a liczba egzekucji na rok w całym kraju nie przekraczała zazwyczaj od trzech do pięciu. Wyroki wykonywały były przez ścięcie na gilotynie (m.in. Bawaria, Wirtembergia, Lubeka, Hamburg, Saksonia i części Prus), oraz w niektórych miejscach (Berlinie) toporem. W pewnym momencie karze śmierci zaczęła się sprzeciwiać SPD. Najgłośniejszymi bodajże egzekucjami w okresie republiki były dwóch seryjnych morderców, Fritza Haarmanna w 1924 w Hanowerze oraz Petera Kürtena w 1932 w Kolonii.

Niemcy hitlerowskie (III Rzesza)
Kryzys gospodarczy roku 1929 spowodował wzrost ekstremizmu politycznego. Nacjonalistyczne i antykomunistyczne hasła NSDAP i jej propaganda socjalnego i gospodarczego cudu przyniosły sukces wyborczy. Po zwycięstwie wyborczym NSDAP prezydent Paul von Hindenburg powołał Hitlera na kanclerza, który po śmierci prezydenta 1934 przejął władzę prezydencką z tytułem wodza Rzeszy (Führer). Wydane 28 II 1933 po pożarze Reichstagu rozporządzenia "O ochronie narodu i państwa" oraz "O zdradzie narodu...", wprowadziły w Niemczech stan wyjątkowy, trwający aż do końca III Rzeszy, a uchwalona w 1933 ustawa o pełnomocnictwach rządu zapewniała mu możliwość wydawania ustaw sprzecznych z konstytucją.

W Niemczech zapanowała dyktatura określana jako nazizm. Nowymi rozporządzeniami zniesiono wolności obywatelskie, rozwiązano wszystkie partie polityczne z wyjątkiem NSDAP. Zakazano działalności związków zawodowych, zastosowano również terror wobec opozycji. Hitler rozpoczął budowę obozów koncentracyjnych (od czerwca 1934). Führer polecił także dokonać "likwidacji" potencjalnych przeciwników wewnątrz partii nazistowskiej ("noc długich noży"). Zgodnie z doktryną nazistowską nastąpiły prześladowania ludności żydowskiej, usankcjonowane w roku 1935 przez ustawy norymberskie. Dla realizacji tych celów rozbudowano aparat terroru, tworzony przez takie organizacje jak Gestapo czy SS. Gdy Hitler poczuł się pewniej przyjęto w 1935 ustawę o odbudowie sił zbrojnych (Wehrmacht), co było sprzeczne z traktatem wersalskim. Partia wprowadziła ścisły nadzór państwa nad gospodarką. Niemcy przystąpiły do opanowania zdemilitaryzowanej Nadrenii (1936). Stworzono oś Berlin–Rzym–Tokio oraz pakt antykominternowski, do którego Hitler chciał pozyskać Polskę.


Politykę podbojów zapoczątkowało w roku 1938 przyłączenie (Anschluss) Austrii i zabór czechosłowackich Sudetów zamieszkanych przez mniejszość niemiecką. W 1939, wbrew układowi monachijskiemu zawartemu kilka miesięcy wcześniej Niemcy zajęły pozostałe ziemie czeskie tworząc Protektorat Czech i Moraw, podległy bezpośrednio Hitlerowi, a także zmusiły Słowaków do proklamowania Republiki Słowackiej, która była całkowicie zależna od Niemiec. Sygnałem dążenia do zmiany powersalskiego porządku były układy zawierane z ZSRR w 1939. Agresja 1 września 1939 na Polskę zapoczątkowała II wojnę światową. Niemcy zajęły Danię i Norwegię w 1940 roku, następnie Holandię, Belgię i Luksemburg oraz Francję do 1942. Po kampanii na Bałkanach (1941) i okupowaniu Jugosławii (jak mówili dowódcy niemieccy: "przy okazji") oraz Grecji, którą bezskutecznie chciał opanować Benito Mussolini, Niemcy napadły 22 czerwca 1941 na ZSRR, w ramach "Operacji Barbarossa". Na okupowanych terenach okupanci wprowadzili terror, dokonali niemal całkowitej zagłady Żydów, także eksterminacji wielu milionów ludzi innych narodowości, głównie Słowian i Romów; główną rolę w realizacji tej polityki odegrało kierownictwo polityczne: NSDAP, SS, Gestapo uznane w procesie norymberskim 1946 za organizacje przestępcze. Działania bojowe koalicji antyfaszystowskiej, przybierający na sile ruch oporu w krajach okupowanych, przy jednoczesnym wyczerpaniu potencjału wojskowo-gospodarczego Niemiec, doprowadziły do przegrania przez Niemcy wojny. W latach 1942-1943 III Rzesza ponosiła klęski w ZSRR oraz w Afryce. Wskutek utworzenia przez aliantów w połowie 1944 roku drugiego frontu we Francji, na wiosnę 1945 doszło do całkowitej klęski Niemiec.

Po samobójstwie Hitlera (30 IV 1945) nastąpiła, zgodnie z jego testamentem, rekonstrukcja rządu niemieckiego. Urząd prezydenta miał sprawować Karl Dönitz, dawny przywódca Kriegsmarine, a kanclerza - Joseph Goebbels, wcześniejszy minister propagandy. W praktyce głównym zadaniem nowego rządu miało być podpisanie aktu zawieszenia broni z państwami zachodnimi i przeciąganie wojny z ZSRR, w celu ewakuacji jak największej ilości uchodźców na zachód. Na to nie zgodził się Stalin i już 8 maja 1945 nastąpiło podpisanie bezwarunkowej kapitulacji Niemiec.
Alianckie strefy okupacyjne
O godz. 23:01 czasu środkowoeuropejskiego 8 maja 1945 roku nastąpiła całkowita i bezwarunkowa kapitulacja Niemiec. W imieniu Rzeszy podpis pod aktem kapitulacji złożył feldmarszałek Wilhelm Keitel. Deklaracją berlińską rządy czterech mocarstw sprzymierzonych: ZSRR, USA, Wielkiej Brytanii i Francji przejęły władzę w Niemczech. Władzę sprawowała w tym okresie Międzysojusznicza Rada Kontroli z siedzibą w Berlinie, w skład, której wchodzili komendanci wojskowi mocarstw alianckich. Niemcy dotknęły poważne straty terytorialne i ludnościowe oraz zniszczenia wojenne. III Rzesza utraciła wszystkie obszary okupowane, prawie 1/3 terytorium, w tym wszystkie ziemie na Wschód od Odry i Nysy Łużyckiej na rzecz Polski i ZSRR, oraz – do 1957 roku – Okręg Saary (kontrola francuska). W wojnie poległo ponad 7 mln żołnierzy niemieckich (i austriackich) oraz ponad 3 mln ludności cywilnej. Berlin leżał w gruzach, a liczba ludności zmniejszyła się z 4,3 mln sprzed wojny do 2,8 mln po kapitulacji. Celem okupacji była całkowita demilitaryzacja Niemiec (oraz całkowita likwidacja przemysłu zbrojeniowego), denazyfikacja społeczeństwa (połączona z ukaraniem hitlerowskich zbrodniarzy wojennych), demokratyzacja (polegająca na zniesieniu całości ustawodawstwa narodowo-socjalistycznego) oraz dekartelizacja gospodarki (likwidacja porozumień monopolistycznych przemysłu niemieckiego, współodpowiedzialnego za rozwój machiny wojennej III Rzeszy), aby przygotować Niemców do przyszłego życia politycznego na podstawach demokratycznych i do pokojowej współpracy na arenie międzynarodowej.

W styczniu 1947 roku brytyjska i amerykańska strefa zostały połączone w Bizonię. W czerwcu 1948 roku miała miejsce narada w Londynie, podczas której państwa zachodnie odrzuciły propozycję ZSRR, zmierzającą do utworzenia jednego rządu ogólnoniemieckiego. Stało się jasne, iż Niemcy zostaną podzielone na dwa odrębne państwa, które dostaną się w różne strefy wpływów. Doszło więc do utworzenia dwóch państw niemieckich: 21 września 1949 Republiki Federalnej Niemiec i 7 października 1949 Niemieckiej Republiki Demokratycznej oraz enklawy Berlin Zachodni.